Wystawa „Hoppe, Lindley, WPG
2009-03-01

Wystawa „Hoppe, Lindley, WPG” jest kolejną w ostatnim czasie prezentacją dziejów kartografii warszawskiej, w której historię kartograficznego przedstawienia miasta opowiadają dzieła wykonane przez mierniczych, kartografów, geodetów, dzieła powstałe na potrzeby rozwijającego się miasta lub obrazujące etapy jego rozwoju. Na wystawie wykorzystane zostały dwie gotowe już wystawy.

Jest to wystawa „Inżynierowie bez granic. Lindleyowskie plany Warszawy przełomu XIX i XX wieku”, przygotowana przez Archiwum Państwowe m.st. Warszawy we współpracy ze Stołecznym Konserwatorem Zabytków, Głównym Geodetą Kraju oraz Miejskim Przedsiębiorstwem Wodociągów i Kanalizacji S.A., po raz pierwszy eksponowana w Archiwum w 2006 roku. Druga to „Warszawa. Obrazy z dziejów. Plany, mapy i widoki Warszawy 1641-2007”, przygotowana w wyniku współpracy Archiwum Państwowego m.st. Warszawy, Biura Kultury Urzędu m.st. Warszawy, Muzeum Historycznego m.st. Warszawy oraz Warszawskiego Przedsiębiorstwa Geodezyjnego, pierwszy raz eksponowana w 2007 roku.

W kolejnej odsłonie dziejów dawnych planów Warszawy położone są inne nieco akcenty niż w przestawionych wyżej, wykorzystanych w częściach wystawach. Punktem kulminacyjnym ekspozycji jest kartograficzne warszawskie dzieło rodziny Lindleyów – ojca Williama, synów Willima Heerleina oraz Josepha.

Wprowadzeniem do przedstawienia prac lindleyowskich jest zatem rys kartografii warszawskiej począwszy od najstarszego znanego planu całej Warszawy, jakim jest pochodzący z roku 1641 plan Israela Hoppego, poprzez ważne prace takich autorów jak C.F. Werneck (1732), M. Pierre Ricaud de Tirregaille (1762), Hieronim Jędrzejowski i Antoni Hiż (1771), Gustav Johann Georg von Rauch (1796), Johann Georg Lehmann (?) i Joseph Bach (1808/1809) oraz oficerowie Korpusu Inżynierów Wojskowych, aż do poprzedzających bezpośrednio prace Lindleyowskie planów Służby Inżynierskiej Miasta.

Rozwinięciem prezentacji dzieła Lindleyów są prace służb miejskich działających w dwudziestoleciu międzywojennym i powojennym, konsumującym w swej działalności osiągnięcia zespołu działającego pod formalnym kierunkiem Williama Heerleina Lindleya, a pod rzeczywistym kierunkiem Josepha Lindleya. Finałem wystawy są prace Warszawskiego Przedsiębiorstwa Geodezyjnego, zarówno uzupełniające, unacześniające i wykorzystujące prace lindleyowskich a później międzywojennych mierniczych, jak i zupełnie nowoczesne, zobrazowane w formie ekranowych wizualizacji.

Prekursorzy Lindleyów.
Najstarszym znanym planem Warszawy jest plan Varsovia Mosoviae caput et Regia [Warszawa, stolica Mazowsza i Królestwa] opracowany w skali około 1:7500 przez Israela Hoppego i zamieszczony w jego dziele Ordentliche Beschreibung auch historische Erzählung aller fürnemsten begebenheiten, so sich in dem vierjährigen Kriege sechsjährigen Stillestand zwischen denen hochlöblichen krohnen Polen und Schweden anno 1626-1636 incl. Zehn Jahr über im Lande Preussen so offensive als defensive zu Wasser und Lende zugetragen und begeben [Prawdziwe opisanie i historyczne objaśnienie wszystkich wydarzeń, które w czasie wojny czteroletniej i sześcioletniego rozejmu między wielce szanownymi koronami Polski i Szwecji w latach 1626-1636 (...) miały miejsce]. Opracowany został prawdopodobnie w 1641 roku po pobycie autora na sejmie Warszawie. Cechują go duże zniekształcenia, zwłaszcza kątów. Jak pokazują pomiary mimo poważnych zniekształceń autor dość wiernie przedstawił niektóre informacje ilościowe, takie jak np. liczba kamienic na odcinkach ulic. Obraz miasta jest trudny do identyfikacji bez szczegółowej analizy sytuacji. Podstawą orientacji planu, co zresztą jest charakterystyczne również dla innych dawnych planów, jest Wisła, co skłania do określenia, że plan jest zorientowany „z biegiem Wisły”. Kolejny plan Warszawy, nieporównywalnie wierniejszy w oddaniu kątów, to pochodzący z okresu wojen szwedzkich plan Erika Dahlberga Urbs Varsavia sedes Regum ordinaria eo statu representata , quo a S.R.M. Sueciae d[ie] 30 Aug[usti]An.o occupabatur. [Miasto Warszawa siedziba Królewska (…)] z 1655 roku wydany w dziele Samuela Puffendorfa De rebus a Carolo Gustavo Sveciae rege gestis… w Norymbberdze w 1696 r. w skali około 1:4000. Dużej wierności prezentacji rozmiarów i kątów nie towarzyszy szczegółowość i o ile Hoppe w skali dwakroć mniejszej przedstawił podziały na nieruchomości na planie o zasięgu od Kaplicy Moskiewskiej (dziś Pałac Staszica) na południu po Nowe Miasto na północy, to Dahlberg ograniczył się jedynie do prezentacji kwartałów zabudowy nie wychodząc poza mury Starego Miasta. Dodać należy, że dzieło Dahlberga doczekało się licznych filiacji, plan przetwarzali m.in. Coquart i Bodenehr.

Przez niemal całe stulecie nie notuje nowych kartograficznych obrazów Warszawy. Dopiero w połowa XVII wieku przynosi kilka interesujących dzieł. Należy do nich szczegółowy Plan de Varsovie fait par ordre de son Excellence Monseigneur le Comte de Bielinski Maréchal de la Cour per le major Werneck Anno 1732 C.F. von Wernecka z 1732 roku. Plan został opracowany w zmiennej skali od 1 :2500 (skala miejscowa osiąga nawet wartość 1:1800) w centrum miasta do 1 :4200 na peryferiach. Zmiennością cechuje się także szczegółowość treści, na obszarze Starego Miasta zabudowę przedstawił autor zarysem kwartałów zabudowy, natomiast poza murami Starego Miasta autor oznaczał ją zazwyczaj zarysem poszczególnych budynków. Na pierwszy poziom czytania wysuwa się natomiast założenie Ogrodu Saskiego, dzięki dużej precyzji i szczegółowości przedstawienia. Inny interesujący plan z tego okresu to opracowany w 1740 roku Plan der Koenigl. Pohl. Residenz Stadt Warschau nebst alle daselbst befindlichen Palais und Vorstaedten, wie auch dabei gelegen Szolec, Anno 1733 aussgemessen und Anno 1740 mit Nechtragung, derer binen Zeit Vorgefallenen nochmals gezeichnet von C: F: Hübner ing: Cap: [Plan Warszawy – miasta rezydencji królewskiej Polski wraz z wszystkimi znajdującymi się tam pałacami i przedmieściami, jak też wraz z Solcem pod nią położonym] plan autorstwa C.F. Hübnera w skali 1:10 000. Cechuje go duża szczegółowość treści, opisanie ulic, dróg wylotowych oraz jurydyk. Plan Hübnera kończy okres dawnej kartografii warszawskiej.

Następne dwa plany otwierają okres planów miasta opartych o bardziej dokładne, szczegółowe pomiary miasta. Plany te, to opracowane w 1762 roku pod wspólnym tytułem Plan de la ville Varsovie dedié á S.M. Auguste III Roi de Pologne electeur de Saxe etc. levé par ordre de S.E.M. le Comte Bielinski Grand Maréchal de la Couronne par M.P. Ricaud Tirregaille leut Colonel et Ingenieur au Service du Roi et de la Republique en 1762 [Plan miasta Warszawy dedykoway Augustowi III królowi polskiemu elektorowi saskiemu etc. Zdjęty na polecenie hrabiego Bielińskiego Marszałka Wielkiego Koronnego przez M.P. Ricauda de Tirregaille podpułkownika inżyniera na służbie Króla i Rzeczypospolitej w 1762 roku] plany M. Pierre Ricaud de Tirregaille z 1762 roku. Pierwszy z nich powstał w formie rękopiśmiennej w skali około 1:1100, drugi wydany został miedziorytniczo w skali 1:6600. Tirregaille pracę swoją oparł o szczegółowe pomiary miasta wykonane przez Jakuba Fontanę w latach 1743 – 1752 oraz przez Tirregaillea w latach 1758 – 1759. Prace nad zdjęciem miasta zakończone zostały 1 maja 1761roku. Plan rękopiśmienny został wykonany na 12 podwójnych arkuszach, z jednobarwnym rysunkiem treści i czerwoną siatką. Tzw. „Wielki Tirregaille” spłonął wraz z całym Archiwum Miejskim, w którym był przechowywany, po powstaniu warszawskim 1944 roku. Oba plany szczegółowo przedstawiają sytuację wewnątrz miasta, dokładność przedstawienia części prawobrzeżnej odbiega zdecydowanie od części leżącej na lewym brzegu Wisły. Część praska planu została zaprezentowana w sposób wyobrażeniowy, schematyczny i w znacznym stopniu niezgodny z rzeczywistością. Podobnie, wyobrażeniowo, przedstawiono część sytuacji na obszarach otaczających miasto. Plan Tirregaillea, podobnie jak plan Dahlberga, doczekał się filiacji, m.in. autorstwa Antonio Rizzi Zannoniego (1772) oraz Pierre François Tardieu (1790). Pierwszym planem miasta opracowanym po przełomowym w dziejach rozwoju przestrzennego Warszawy otoczeniu w 1770 wałem sanitarno-obronnym, tzw. wałami Lubomirskiego, była Delineacja Miasta Rezydencjonalnego Iego K. Mci. Warszawy Przemieściów i całej okolicy z wyrażeniem rynków, ulic, kościołów, zamku, pałaców za szczęśliwego panowania Najjaśniejszego Stanisława Augusta Króla Polskiego pod rządem Laski Wielkiej Koronnej Stanisława Lubomirskiego Marszałka Wielkiego Koronnego w Roku MDCCLXXI udziałana. Opracowana została w 1771 roku w dwóch egzemplarzach. Do opracowania delineacji wykorzystane zostały pomiary, które pozwoliły na wniesienie nowego elementu treści – przebiegu wspomnianych wałów Lubomirskiego. Ważną cechą planu jest uwzględnienie, obok elementów istniejącej sytuacji, również założeń urbanistycznych, co pozwala uznać Delineację za pierwsze warszawskie opracowanie o charakterze planistycznym. Następnym ważnym wydarzeniem w dziejach kartografii warszawskiej był rok 1777, w których powstało opracowanie Macieja Deutscha w skali około 1:21 000 Planta Miasta Warszawy z okolicami 1777, w którym autor, za wcześniejszym swoim dziełem – planem Pragi – po raz pierwszy w dziejach planów obrazujących całe miasto przedstawił prawy brzeg Wisły zgodnie z rzeczywistą topografią miejsca.

Pierwszym, po prymitywnym planie Hoppego, planem Warszawy w znanej nam orientacji zbliżonej do północnej, był popularny plan z 1779 roku Planta miasta Warszawy z przedmieściami Plan Ichonographie de la Ville Varsovie, residence des Rois de Polgne, autorstwa P. Hennequina w skali około 1 :24 000. Autor, mimo zastosowana skali zbliżona do użytej przez Deutscha, przedstawił miasto i okolice z dużo większą szczegółowością, a precyzja rysunku pozwalają na wnioskowanie, że plan Deutscha mógł mieć jedynie charakter szkicu. Plan Heenequina należy do tych planów Warszawy, które doczekały się późniejszych przeróbek, m.in. z 1796 roku – „Grundriss von Warschau” Dawida F. Sotzmana w skali ok.1:52 000.

Interesującą grupę planów Warszawy proweniencji pruskiej stanowią opracowania Gustava Johanna Georga von Raucha. Na planie Plan von Warschau, Renovi der Strassen; Renovi der Offentlichen Gabäude, w skali około 1:7000 z 1796 roku. Należy do bardziej szczegółowych planów miasta, zastosowano na nim trzy rozróżnienia barwne zabudowy, wydzielając zabudowę drewnianą oraz dwa rodzaje zabudowy murowanej. Postanie reprezentowanej tu grupy planów wiąże się z zajęciem w 1796 przez Prusy Warszawy podczas III rozbioru i potrzebą opracowania (dla potrzeba administracyjnych?) szczegółowego i precyzyjnego planu miasta. Odbiciem innych wydarzeń historycznych, jakim było powstanie Księstwa Warszawskiego. było powstanie planu Plan Miasta Warszawy. Plan von der Stadt Warschau. Autorstwo tego rytowanego przez Josepha Bacha planu jest przypisywanie przez prof. B. Olszewicza Johannowi Georgowi Lehmannowi. Plan opracowany został w roku 1808, wydano go w technice miedziorytniczej w roku 1809 w skali około 1:11 500. Przyjęta skala pozwoliła na szczegółową prezentację zabudowy, z wyróżnieniem jej rodzajów. Stopień jej generalizacji zależy od gęstości zabudowy, tam, gdzie było to możliwe przedstawiono budynki zarysem, przy większej gęstości zabudowy oznaczono jedynie zabudowane kwartały. Zdaniem dr A. Jankiewicza plan przypomina plany miasta z tego okresu zgromadzone w zbiorach Archiwum Arsenału w Paryżu.

Inna grupa planów wielkoskalowych, o dużej szczegółowości i dokładności, to opracowania Korpusu Inżynierów Wojskowych. Powstawały one w latach 1822-1859, obrazując, dzięki kolejnym edycjom, szczegółowe zmiany w przestrzeni miasta. Plany powstawały początkowo w skali 1:4800, później 1:4200. Na planach przedstawiono rzeźbę terenu przedstawioną metodą kreskową, typy zabudowy, użytkowanie terenu, podziały własnościowe i numery hipoteczne. Niektóre egzemplarze planu były ręcznie kolorowane, stając się prawdziwymi dziełami sztuki kartograficznej. Wydawanie tych charakterystycznych 9-arkuszowych planów poprzedziło opracowanie rękopiśmiennych planów w skalach większych – 1:1200 i 1:2400. Nigdy wcześniej i nigdy później nie udało się wydawać równie często (co kilka lat ) wielkoskalowego planu Warszawy obrazującego oprócz sieci ulic zagadnienia własnościowe i stan zabudowy. Wyjątkowym dziełem Korpusu jest, oprócz powyższych planów, pierwszy poziomicowy plan Warszaw wydany w skali około 1:11 500 w roku 1821 – Plan Miasta Stołecznego Warszawy Obejmujący domy Wojskowe i Rządowe.

Prace służb wojskowych, zarówno Korpusu Inżynierów Wojskowych jak i Kwatermistrzostwa Generalnego były wykorzystywane przez liczne wydawnictwa komercyjne, zasilające rynek księgarski w plany miasta. Przykładami takich opracowań mogą być PLAN DE VARSOVIE, AVEC LES PRINCIPAUX ÈDIFICES DE CETTE CAPITALE. Designe et Lithographié par Leonhard Schmidtner, autorstwa Leonard Schmidtner w skali ok. 1:18 200 z roku 1825, Situacions - Plan Warsaw nach der Aufname des Russisch Polnischen General Quatermeister Stabesgezeichnet von L. Scaupae Premier Lieutnant in. der Königl. Preussisch Sechsten Artillerie Brigade 1831, autorstwa L. Scaupae w skali 1:13 500, z roku 1831 albo seria planów Wilhelma Kolberga z lat 40-tych, 50–tych i 60–tych XIX w. zatytułowanych Plan Warszawy, w skali około 1:17 000.

Innym typem opracowań obrazujących Warszawę były mapy topograficzne. Interesującym ich przykładem jest mapa topograficzna w skali 1:16 800 opracowana pod kierunkiem por. Kiriczenki z roku 1874 Карта окрестностей Варшавы въ 1/16800 долю снята инструментально въ 1872 году топографами штаба варшавского военного округа подь руководствомъ Корпуса Военных Топографовъ поручника Кириченко испpавлена въ 1874 году [Mapa okolic Warszawy zdjęta przyrządami w 1872 roku przez topografów Sztabu Warszawskiego Okręgu Wojskowego pod kierunkiem Korpusu Topografów Wojskowych porucznika Kiriczenko, wykonana w 1874 roku] i z roku 1875 Карта варшавского участка. Przy charakterystycznej dla map topograficznych treści warto zwrócić uwagę na istotną różnicę miedzy obu wydaniami – rzeźba terenu na mapie z 1874 roku jest przedstawiona kreskami, na mapie z 1875 roku – rysunkiem poziomicowym.

Istotne znaczenie dla rozwoju planów Warszawy miała też działalność Służby Inżynierskiej Miasta z wydawanym wielokrotnie w latach 70–tych i 80–tych XIX wieku planem zatytułowanym Plan m. Warszawy poprawiony i dopełniony przez Służbę Inżynierską Miasta. План г. Варшавы исправлен и пополнен Городскою Инжененрною Службою. Plan wydawany był w skali 1:16 800, a liczne jego rozwiązania graficzne znajdą swą kontynuację w małoskalowych planach lindleyowskich, a za nimi w miejskich planach urzędowych 20–lecia międzywojennego.

Plany Lindleyów
Tak zwane Plany Lindleyów (Lindleya), opracowane zostały w latach 1883-1915 na potrzeby budowy warszawskich wodociągów, realizowanej pod kierunkiem Wiliama Heerleina Lindleya na mocy umowy zawartej przez swego ojca Wiliama Lindleya z miastem Warszawa za prezydentury Sokratesa Starynkiewicza. Zbiór przeszło 8 tysięcy arkuszy map został opracowany pod wspólnym tytułem Plan miasta Warszawy. Pomiar pod kierunkiem im. W.H. Lindleya. Opracowane zostały na podstawie poprzedzających tę budowę i wykonanych na jej potrzeby szczegółowych pomiarów miasta, jego części i okolic. Są jednym z największych dzieł światowej kartografii i geodezji. Wykonanie tego dzieła wymagało założenia nowej sieci triangulacyjnej miasta, dla której przyjęto za główny punkt lokalnego układu odniesienia, czyli tzw. zero geodezyjne, krzyż na kopule zboru ewangelickiego przy pl. Małachowskiego w Warszawie.

Na planach, zależnie o skali oraz rodzaju planu, zawarto informacje o sytuacji terenowej, oznaczono zabudowę drewnianą i murowaną, budynki użyteczności publicznej, tereny zielonych, przebieg sieci wodociągów i kanalizacji, numery policyjnych i hipoteczne a miejscami również nazwiska właścicieli nieruchomości. Znaleźć można na nich ślady późniejszych aktualizacji i oraz prac planistycznych.

W ramach opracowania planów pomierzono 187,4 km ulic, w skali 1:200 skanowano 312 kwartałów ulic o powierzchni 1684 ha oraz wielkie powierzchnie poza granicami miasta w skalach 1:500 oraz 1:1000.

Losy całego zbioru Planów Lindleyów są wyjątkowo skomplikowane. W roku 1915 Plany zostały wywiezione z Warszawy, w trakcie ewakuacji rosyjskich urzędów miejskich, do Rostowa. Powróciły w 1922 roku w wyniku ustaleń traktatu ryskiego. Do roku 1944 Plany przechowywano w Archiwum Planów Biura Pomiarów Działu Regulacji i Pomiarów Zarządu Miejskiego w m.st. Warszawie. Po Powstaniu Warszawskim 1944 roku zostały wywiezione z Warszawy w ramach akcji zabezpieczania zbiorów Muzeum Narodowego prowadzonej przez prof. Stanisława Lorentza. W 1951 roku Wydział Pomiarów Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy przekazał Plany, za wyjątkiem rękopiśmiennych arkuszy 1:250, które dziś znajdują się w zbiorach Powiatowego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w Warszawie, do Archiwum Głównego Akt Dawnych, skąd w roku 1955 trafiły do zbiorów Archiwum Państwowego m.st. Warszawy. Z dokładnością, szczegółowością i wysoką kartometrycznością Planów Lindleyów idzie w parze najwyższej klasy sztuka kartograficzna. Forma Planów Lindleyów nie miała i nie ma sobie równych na żadnej późniejszej polskiej mapie wielkoskalowej. To, niewątpliwe dzieło sztuki, niesie w sobie istotne walory użytkowe. Jest skarbnicą wiedzy o historii miasta, o kształcie jego nieistniejącej już przestrzeni.

Układ odniesienia, skala 1:2500, grafika Planów Lindleyów ukształtowały urzędową kartografię warszawską dwudziestolecia międzywojennego a nawet okresu powojennego.

Na cały zbiór przeszło 8000 arkuszy Planów Lindleyów składają się:
  • Rękopiśmienne plany ulic Warszawy i Pragi w skali 1:200,
  • Rękopiśmienne plany kwartałów zabudowy (tzw. ”plany blokowe”) w skali 1:200 i 1:250,
  • Rękopiśmienny sekcyjny plan miasta w skali 1:250,
  • Drukowany sekcyjny plan miasta w skali 1:250,
  • Rękopiśmienne plany okolic Warszawy w skalach 1:250, 1:500, 1:1000,
  • Rękopiśmienny sekcyjny sytuacyjny plan miasta w skali 1:2500,
  • Rękopiśmienny poziomicowy plan sieci ulic w skali 1:2500,
  • Drukowany sekcyjny sytuacyjny plan miasta w skali 1:2500,
  • Drukowany plan sytuacyjny w skali 1:1000 w wersji poziomicowej i bez poziomic,
  • Drukowany plan sytuacyjny w skali 1:25 000.
Uzupełnieniem planów jest zachowana część (kilkadziesiąt) kamieni litograficznych pochodzących z przełomu XIX i XX wieku z rysunkiem Planów Lindleya. Kamienie służyły wydawaniu drukowanej wersji planu sytuacyjnego w skali 1:2500 i 1:500. Przeprowadzone w 1996 roku próby dają podstawy twierdzić, że z wielu z nich można wykonać odbitki litograficzne na wysokim poziomie edytorskim.

Następcy Lindleyów
Bezpośrednim spadkobiercą kartograficznego dzieła Lindleyów był Zarząd Miejski w m.st. Warszawie, który zarówno wydawał plany będące unacześnieniem prac lindleyowskich, jak też prowadził nowe prace pomiarowe na obszarze miasta. Plany opracowywano w Biurze Pomiarów Sekcji Wodociągów i Kanalizacji, później w Sekcji Budownictwa Magistratu a następnie w Sekcji Pomiarów Wydziału Planowania Miasta w czterech skalach 1:20 000 (początkowo 1:25 000), 1:10 000,1:2500 a także 1:1000. Pod względem grafiki i szczegółowości planów w dwóch pierwszych skalach niemal się nie różniły. Przedstawiono na nich sieć ulic, hydrografię i wybrane tereny zielone oraz, zwyczajem opracowań starszych, topograficzne przedstawienie ważniejszych budynków. W początkowym okresie plany zawierały numerację policyjną narożników ulic, nowe wydania po 1922 roku nie zawierają tego elementu treści.

Do cech charakterystycznych warszawskiej urzędowej kartografii miejskiej (skale 1:10 000 i 1:20 000) dwudziestolecia międzywojennego należy nanoszenie wyróżnionymi liniami przebiegu projektowanych linii regulacyjnych. Często tak daleko posuwano się w umieszczaniu wizji planistów, zwłaszcza po zatwierdzeniu przez Prezydium Rządu Ogólnego Planu Zabudowania m.st. Warszawy w 1931 roku, że projektowane regulacje wnoszono sygnaturą niczym nie różniącą się od oznaczeń elementów istniejących w terenie. Zabieg ten można określić jako przeaktualizowanie treści planów. Skutkuje to dziś wykonywanymi na ich podstawie opracowaniami kartograficznymi błędnie prezentującymi obraz Warszawy międzywojennej.

Graficzną i merytoryczną kontynuacją planów Lindleyów był w największym stopniu Plan Miasta Stołecznego Warszawy wydawany w skali 1:2500. Aktualność jego treści topograficznej często różni się od podanej na marginesie planów, mamy tu do czynienia z nieaktualnością treści (odwrotnie niż na wzmiankowanych planach w mniejszych skalach). Wiele obszarów nie było na tych planach aktualizowanych, co daje obraz miasta pochodzący niejednokrotnie z okresu znacznie wcześniejszego niż rok wydania planów. Ukazało się wiele wydań planów 1:2500, różniących się aktualnością oraz rodzajem papieru. Na części z nich nadrukowano warstwę pokazującą podziały hipoteczne Warszawy. Wszystkie plany wydawano w tym samym podziale arkuszowym, opracowanym jeszcze przez zespół lindleyowski. Obszar miasta w granicach administracyjnych pokrywało 50 arkuszy. Jedynym odstępstwem od przyjętego podziału był arkusz zbiorczy z połowy lat 20-tych obejmujący fragmenty 4 centralnych arkuszy z pokazaniem “zera” geodezyjnego Warszawy – zboru ewangelickiego przy placu Małachowskiego w centralnym punkcie arkusza.

Odrębnym rozdziałem w dziejach kartografii warszawskiej są opracowania fotogrametryczne. W 1927 roku opracowany został, nie zachowany do dziś, pierwszy fotoplan Warszawy w skali 1:2500. Składał się z 52 arkuszy opracowanych na podstawie 3,5 tysiąca zdjęć miasta. Do dziś zachowała się jedynie część szklanych płytek negatywowych, materiału źródłowego do opracowania fotoplanu. Zachowanym opracowaniem jest fotoplan „Warszawa” opracowany na podstawie zdjęć lotniczych z listopada 1935 roku. Fotoplan opracowany został przez FOTOLOT - Wydział Aerofotogrametryczny PLL LOT w skali 1:2500. Podział arkuszowy odpowiada podziałowi lindleyowskiemu i podziałowi stosowanemu przez Zarząd Miejski, z tą różnicą, że w niedużym stopniu zmieniły się rozmiary (a zatem i zasięgi) arkuszy w wyniku przejścia z siatki sążniowej na metryczną. Wybuch II wojny światowej przyniósł kolejne, tym razem obce – niemieckie opracowania fotogrametryczne. Należy do nich fotoplan opracowany w skali 1:10 000 na podstawie zdjęć lotniczych wykonanych przez Luftwaffe podczas nalotów na Warszawę 24 września 1939. Materiał nie jest wprawdzie w pełni kartometryczny, lecz należy pamiętać, że jest to pierwsze po 1935 roku ujęcie zabudowy miasta bezpośrednio po boomie budowlanym końca lat 30-tych i jednocześnie dokumentacja zniszczeń miasta powstałych w czasie kampanii wrześniowej. Okres powojenny otwiera fotoplan opracowany na podstawie radzieckich zdjęć lotniczych wykonany przez Główny Urząd Pomiarów Kraju w skali 1:2500. Aktualność fotoplanu jest określona przez jego twórców na czerwiec 1945 roku. Na fotoplanie 1945/1946 nie zostały maskowane, tak jak na fotoplanie z 1935 roku, tereny kolejowe a zasięg treści prezentowanej do końca obejmuje całe arkusze arkuszy poza granicami administracyjnymi miasta (w 1935 roku treść fotoplanu kończyła się na granicy administracyjnej). Na podstawie tych samych zdjęć lotniczych po 50 latach Warszawskie Przedsiębiorstwo Geodezyjne opracowało, na zlecenie Urzędu Miasta, ortofotomapę Warszawy.

Lindleyowska skala 1:2500 wykorzystywana była w okresie powojennym również przez Biuro Odbudowy Stolicy , które na podstawie inwentaryzacji zabudowy z lat 1945-1946 oraz wspomnianych zdjęć lotniczych opracowało serię map zniszczeń Warszawy w skali 1:2500. Są one obrazem szczegółowej inwentaryzacji stanu miasta po zakończeniu II wojny światowej, prezentującym skalę zniszczeń Warszawy z oznaczeniem skali i rodzaju zniszczenia poszczególnych budynków. Reliktem wykorzystania skali 1:2500 są obecnie plany funkcjonujące w Miejskim Przedsiębiorstwie Wodociągów i Kanalizacji S.A.

Opracowania powstałe pod kierunkiem Lindleyów doczekały się kontynuacji. Następcami lindleyowskich planów ulic 1:200 były mapy tras ulic Zarządu Miejskiego z lat 30-tych w skali 1:250, aktualizowane w okresie powojennym przez WPG oraz opracowywane ponownie. Następcami planów blokowych (1:200) i planów sekcyjnych (1:250) są międzywojenne mapy 1:500 oraz 1:1000, a dalej współczesna mapa zasadnicza. Lindleyowskie plany 1:2500 doczekały się następców w postaci międzywojennego planu miasta w tej samej skali, fotoplanów, opracowań BOS oraz powojennej mapy 1:2000 i ortofotomap. Następcami Lindleyowskich planów 1:10 000 i 1:25 000 były międzywojenne plany miasta w tych samych skalach (późnie 1:20 000 w miejsce 1:25 000), po wojnie zaś pod względem zakresu treści odpowiadały nim mapy sieci ulic.

Poprzednicy Lindleyów, Lindleyowie i ich następcy – ten ciąg autorów i ich dzieł układa się w dzieje warszawskiej kartografii, dzieł techniki i sztuki powstających na potrzeby rozwijającego się miasta. Współczesne plany i mapy miasta, mimo zastosowania zaawansowanych technik pomiarowych oraz sposobów opracowania, są rozwinięciem osiągnięć kartografii minionych okresów.
Paweł E. Weszpiński

Zobacz galerię